MARTYNA CEMBRZYŃSKA,

EMILIA PISARZOWSKA-IZBIŃSKA

Uniwersytet Pedagogiczny im. KEN w Krakowie

Perspektywa postrzegania czasu a postawa wobec spędzania czasu wolnego w gronie rodzinnym

 

Wprowadzenie

Czas wolny jak i sposoby jego spędzania stanowią ważny element życia społecznego. Analizując formy spędzania wolnego czasu zyskujemy wiedzę na temat kultury danej społeczności, wartości dla niej najważniejszych jak również jej charakteru będącego wzorcem indywidualistycznym bądź też bardziej wspólnotowym, kolektywistycznym. Aktywności podejmowane przez ludzi w czasie wolnym są dla naukowców nośnikiem informacji na temat antropogenezy, pierwszych społeczeństw, czy rozwoju wielkich cywilizacji (Pięta, 2014: 61-63). O ile informacje na temat naszych przodków mają niebagatelne znaczenie dla rozwoju nauk humanistycznych, o tyle w niniejszym artykule skupimy się na aspektach dotyczących obecnych czasów, mających znaczenie dla nauk społecznych, szczególnie psychologii i pedagogiki.

W dzisiejszym świecie przepełnionym obowiązkami wiele osób narzeka na brak czasu i ciągły pośpiech. Być może dlatego czas stał się ostatnio popularnym tematem w naukach społecznych. Wielu autorów podkreśla rolę czasu (nie tylko wolnego) w życiu człowieka. Powstaje coraz więcej opracowań naukowych czy popularnonaukowych dotyczących czasu jak również poradników mających ułatwić ekonomiczne wykorzystanie każdej chwili. Choć obecnie zainteresowanie czasem jest naprawdę duże, już w początkach naszej ery filozofowie poruszali ten temat. Warto przytoczyć sentencję Plutarcha, która oddaje jak wielką wartość dla ówczesnych ludzi miał już czas: ,,Człowiek, który ma czelność zmarnować godzinę czasu, nie wie, jaką wartość ma życie” (Plutarch, za: Zimardo, Boyd, 2013: 30).

Choć obecnie większość osób wykorzystuje aktywnie każdą godzinę, terminarze bywają bardzo napięte, a wszystko jest zaplanowane, warto zadać sobie pytanie ,,czy marnujemy czas?”, co to właściwie znaczy marnować czas?
W niniejszych rozważaniach posłużymy się tezą, że marnować czas oznacza wykorzystywać go w sprzeczności
z wyznawanymi wartościami. Jak wynika z badań przeprowadzonych w 2016 roku przez Krystynę Gutkowską i Pawła Kwiecińskiego młodzi Polacy za najważniejszą wartość uznają zdrowie własne i rodziny oraz udane i szczęśliwe życie rodzinne (Gutkowska, Kwieciński, 2016: 254-255).

Oczywiście wartość jaką jest zdrowie jest bardzo uniwersalna, chyba niewiele jest osób, które mogłyby zadeklarować, że nie zależy im na zdrowiu. Pomimo to, z badań wynika, że większość osób dokonując wyboru produktów żywnościowych kieruje się przede wszystkim smakiem. Fakt ten jest przykładem zjawiska znanego w socjologii jako rozbieżność niewspółmiernych skal wartości, polegającej na tym, że pomimo świadomej deklaracji jakiejś wartości nie zawsze dokonujemy wyborów z nią zgodnych (Gutkowska, Kwieciński, 2016: 254-255).

Z wyżej przytoczonych badań wynika, że respondenci prawie tak samo wysoko jak zdrowie swoje i rodziny ocenili udane i szczęśliwe życie rodzinne. Z całą pewnością jest to również wartość uniwersalna, zapewne różna w zależności od kolektywistycznego versus indywidualistycznego charakteru danego społeczeństwa. Rodzi się pytanie, czy młodzi ludzie również jedynie deklarują rodzinę jako wartość? Czy w swoich planach zawsze stawiają ją na pierwszym miejscu? Prawdopodobnie zależy to od różnych zmiennych społecznych takich jak wiek, wykształcenie, stan cywilny itp. Jednak zmienne psychologiczne takie jak osobowość, styl przywiązania czy temperament również mogą mieć znaczenie. Tym razem chcielibyśmy zwrócić uwagę na czynnik, jakim jest perspektywa postrzegania czasu opisana przez Zimbardo i Boyda (2013). Czy to jak postrzegamy czas, czy najbardziej koncentrujemy się na przeszłości, teraźniejszości czy przyszłości ma jakieś znaczenie dla naszego aktywnego kierowania się dobrem rodziny?
W kolejnych rozdziałach zostaną przedstawione dokładniej perspektywy postrzegania czasu, jakie zostały wyodrębnione przez badaczy, przytoczone zostaną doniesienia z badań na temat czasu wolnego oraz zaprezentowane będą badania własne dotyczące związku przyjmowanej perspektywy postrzegania czasu a postawą wobec rodzinnych form spędzania czasu wolnego.

Czas spędzany w rodzinie jako wartość rozwojowa

Rodzina jako pierwotne i bliskie dziecku środowisko, jest najważniejszym czynnikiem warunkującym jego prawidłowy rozwój. Dotyczy to zarówno rozwoju fizycznego jak jak psychicznego w rozumieniu rozwijającej się osobowości, inteligencji, moralności czy rozwoju społecznego (Bąkowicz, Kotnis, 2015: 120-130). Również sposób spędzania czasu wolnego, preferowane aktywności przez rodziców oraz ich ulubione formy rozrywki w danej rodzinie mają wpływ na to jak dzieci będą kreowały swój czas wolny w życiu dorosłym. Znany wszystkim mechanizm modelowania, jako jeden ze sposobów uczenia się ma wielkie znaczenie dla kształtowania się postawy dziecka wobec form spędzania czasu wolnego. Mały człowiek obserwując wybory swoich rodziców będących dla niego wzorem, utożsamia się z nimi i uznaje je za wartościowe. Warto zwrócić uwagę jakich wyborów odnośnie form spędzania czasu wolnego dokonują młodzi dorośli. Czy rodzina jest dla nich tak ważna jak deklarują to w badaniach dotyczących wyznawanych wartości? Od czego zależy różnica polegająca na tym, że niektóre osoby chętnie spędzają czas z rodziną, inne nie? Czy ma to związek z tym jak w ogóle postrzegamy czas? Współcześnie rozwój kultury, cywilizacji oraz technologii daje bardzo szerokie możliwości odnośnie spędzania czasu. Właściwie można uznać,
że nie potrzebujemy innych ludzi, po to by ciekawie spędzić popołudnie, czy wieczór. Choć propozycje ze strony
na przykład przestrzeni wirtualnej są kuszące, stanowią również spore zagrożenie. Trudno wyobrazić sobie rodzinę, w której obserwować można prawidłowe relacje, oparte na zrozumieniu i akceptacji, która jednocześnie nie spędza wspólnie czasu, a jej członkowie ze sobą nie rozmawiają.

Warto przypomnieć, że czas wolny nie służy jedynie wypoczynkowi. Pełni on również wiele innych funkcji mających jednocześnie duże znaczenie dla relacji pomiędzy członkami rodziny. Chodzi między innymi oprócz funkcji wypoczynkowej o funkcje wychowawcze, integracyjne, oświatowe czy kompensacyjne (Bąkowicz, Kotnis, 2015: 120-130). Z. Dąbrowski wymienia takie funkcje czasu wolnego jak aktywizacja społeczna, poszukiwanie własnego miejsca w społeczeństwie, wypoczynek, rozrywkę oraz rozwój zainteresowań (Dąbrowski, 1966: 16). Trzeba jednak zaznaczyć, że aby czas wolny spełniał swoje funkcje zachodzi konieczność aby był prawidłowo na te funkcje nastawiony.
Rodzi się pytanie o to jak spełniać czas wolny by spełniał on swoje funkcje, a jednocześnie odpowiadał na nasze potrzeby i szedł w parze z wyznawanymi wartościami. Można przypuszczać, że czasu wolnego również można się nauczyć, aby jednak mogło to nastąpić potrzebna jest pewna otwartość na zmiany. Koniecznym elementem jest również dostępność odpowiednich wzorców w rodzinie generacyjnej, jak już było to wspominane wcześniej.
Każdy człowiek ma swój własny styl spędzania czasu wolnego, od niego właśnie zależy czy ten czas przyniesie to, czego od niego oczekujemy. M. Orłowska twierdzi, że ,,znaczna część zachowań w czasie wolnym jest odzwierciedleniem wolnych wyborów jednostki uwzględniających jej preferencje” (Orłowska, 2007: 104).

Z kolei Stanek (2011: 174) pisze, że słowo ,,wolny” sugeruje, że w czas wolny jest wypełniony przez jednostkę
za pośrednictwem autonomicznych wyborów czynności będącymi wyrazem preferowanych wartości, pragnień, dążeń oraz potrzeb. Można zatem wysnuć wniosek, że dla osób spędzających czas w gronie rodzinnym to właśnie rodzina jest najważniejszą wartością, a osoby te kierują się jej dobrem i potrzebą pielęgnowania jej w znaczeniu relacji pomiędzy jej członkami. W kolejnym rozdziale zostanie przedstawiona koncepcja perspektywy postrzegania czasu oraz jej możliwe warianty. Poddany pod rozwagę również zostanie związek tego jak traktujemy czas, jaki mamy stosunek do jego wymiarów z postawą wobec rodzinnych form spędzania czasu wolnego. Nasze doświadczenia
z przeszłości, to jakie mają one dla nas znaczenie i jakie budzą emocje, wydaje się być ważne dla relacji jakie budujemy w teraźniejszości. Podobnie wizja przyszłości zapewne ma wpływ na to, jak wyobrażamy sobie nasz czas wolny i jak chcemy go spędzać- samotnie czy w gronie najbliższych osób. Również przekonanie o wpływie
na teraźniejszość lub poczucie bezsilności może mieć znaczenie dla tego, czy podejmujemy próby budowania satysfakcjonujących relacji z bliskimi i próbujemy raz z nimi cieszyć się wolnymi chwilami.

Najbardziej typowe w zachodnim świecie perspektywy postrzegania czasu

Egzystencja każdej żywej istoty zawsze odbywa się w jakimś obszarze czasowym. Człowiek doświadcza swojego życia w określonym wieku, roku, tygodniu, dniu, czy godzinie. Przeciętna dorosła osoba zdaje sobie sprawę z tego, że każda upływająca sekunda ma w jej życiu ogromne znaczenie. Wie również, jak ważny jest czas, który już przeminął, zarówno w formie jednostkowej, odnoszącej się do konkretnej osoby, jak i globalnej, wpływającej na całe społeczeństwa. Pomimo tej ogólnoludzkiej świadomości wartości czasu niewiele jest osób zdających sobie sprawę
z faktu, iż większość z nas działa na co dzień pod wpływem wypracowanych na podstawie przyjętych perspektyw postrzegania czasu strategii. Wieloletni badacz psychologii czasu, prof. P. Zimbardo wielokrotnie podkreśla istotę
i wagę tego zjawiska, twierdząc, iż „perspektywa postrzegania czasu stanowi jeden z najsilniejszych bodźców wpływających na ludzkie myśli, odczucia oraz działania- pozostając przy tym bodźcem najmniej docenianym
czy dostrzeganym” (Boyd, Zimbardo, 2013: 28).

Czas oraz jego postrzeganie odgrywa w życiu człowieka niebagatelną rolę. Dzięki tej niezauważalnej w codziennym zabieganiu funkcji możemy zobaczyć, jak toczy się bieg naszego życia, konstruować i stawiać sobie cele, przewidywać przyszłe wydarzenia, doświadczać uczucia dumy z powodu osiągniętych sukcesów, rozwijać własne ambicje. Umiejętność postrzegania czasu pozwala nam również porównywać to, jacy jesteśmy w dniu dzisiejszym z tym,
jacy byliśmy w przeszłości i jacy chcielibyśmy stać się w przyszłości (Holman, Mogle, Silver, Scott, 2016: 640).
P. Zimbardo oraz J. Boyd (2013: 49-66) przedstawiają w swojej pracy sześć najbardziej typowych w zachodnim świecie perspektyw postrzegania czasu:

a. Przyszła pozytywna perspektywa postrzegania czasu

b. Przeszła negatywna perspektywa postrzegania czasu

c. Teraźniejsza hedonistyczna perspektywa postrzegania czasu

d. Teraźniejsza fatalistyczna perspektywa postrzegania czasu

e. Przyszła perspektywa postrzegania czasu

f. Transcendentalna perspektywa postrzegania przyszłości

To, jak funkcjonujemy na co dzień zależy więc w znacznym stopniu od przyjętej przez nas perspektywy, a dokładniej od charakteryzującego nas profilu powstałego w wyniku oddziaływania kilku z tych perspektyw w różnym nasileniu. Określono profil zwany idealnym, który stanowi równowaga osiągnięta pomiędzy perspektywami przeszłymi
i teraźniejszymi, pozwalająca na wykorzystywanie ich mocnych stron oraz minimalizowanie wpływu ich negatywnych skutków (Boyd, Zimbardo, 2013: 5). W momencie, gdy dochodzi do nadmiernego wykorzystywania jednej z tych perspektyw, może dojść do zakrzywienia obiektywnej rzeczywistości w oczach jednostki oraz do przejęcia przez ten wybrany styl funkcji konstytuującej tożsamość i Ja osoby. Wpływa to w znaczącym stopniu na możliwość przewidywania jej zachowań w określonych sytuacjach w przyszłości (Bańka, 2010: 104).

W skład opisywanej w niniejszej pracy temporalnej triady jako pierwsze wchodzi pojęcie przeszłości. Jest ona elementem koniecznym do prawidłowego funkcjonowania człowieka. Dzięki niej odnajdujemy się w czasoprzestrzeni i określamy, kim tak naprawdę jesteśmy. Pozytywna perspektywa przeszłości daje nam poczucie własnej wartości, umacnia w dążeniu do postawionych celów, motywuje do działania. Wyjaśnijmy, że przeszła pozytywna perspektywa czasu rozumiana może być tutaj dwojako. Może to być „odbicie pozytywnych wydarzeń, których ludzie
w rzeczywistości doświadczyli, lub też może oznaczać pozytywny odbiór wydarzeń, który pozwala jednostkom czerpać z trudnych sytuacji to, co najlepsze” (Boyd, Zimbardo, 2013: 59). Drugą stroną spojrzenia na przeszłość jest perspektywa negatywna, która wpływa na odbiór wydarzeń dawnych jako smutnych, złych, traumatycznych. Takie negatywne skupianie się na poprzednich doświadczeniach może wywoływać strach, lęk, demotywację i niechęć do podejmowania nowych wyzwań oraz brak wiary we własne możliwości. Może również sprawiać fałszywe wrażenie,
że nic w życiu nam się nie udaje oraz odbierać nadzieję na lepszą przyszłość. Z powyższych opisów dwóch perspektyw patrzenia na przeszłość jasno wynika, że pomimo tego, iż dawne wydarzenia z życia są już za nami, mogą one
w znaczący sposób wpływać na teraźniejszość i przyszłość blokując lub pchając nas do podejmowania kolejnych kroków w życiu. Najkorzystniejszym stanem jest więc zachowanie zdrowej równowagi pomiędzy bagatelizowaniem
i nadmiernym skupianiem się na przeszłości (Włodarczyk, 2014: 4).

Kolejnym istotnym elementem temporalnej triady jest teraźniejszość. Zimbardo i Boyd (2013) wyróżniają w tym konstrukcie dwa odmienne człony. Z jednej strony stawiają teraźniejszą hedonistyczną perspektywę postrzegania czasu, a z drugiej teraźniejszą perspektywę fatalistyczną. Teraźniejszość sama w sobie jest momentem trudnym do uchwycenia. Dzieje się bowiem tu i teraz, sekundę wcześniej była jeszcze przyszłością, za chwilę pozostanie już w przeszłości. Według dwóch wyżej przytoczonych możliwości spojrzenia na teraźniejszość możemy z jednej strony „żyć chwilą” i dążyć do maksymalizowania przyjemności, zaspokajania czysto hedonistycznych potrzeb i kontroli nad tym, co dzieje się w aktualnym momencie naszego życia, bądź zupełnie oddać się w „ręce losu” nie wierząc, że nasze działanie ma w życiu jakiekolwiek znaczenie, a wszystko, co się nam przydarza jest zależne jedynie od przypadku
czy przeznaczenia. Osoby zorientowane hedonistycznie będą więc poszukiwały w życiu adrenaliny, silnych doznań, intensyfikacji każdej przyjemności możliwie w każdym momencie. Będą również stroniły od zajęć nudnych, mało interesujących, rutynowych. Natomiast osoby zorientowane fatalistycznie będą bezwiednie poddawały się temu,
co przynosi życie, podważając swoje możliwości, rezygnując z podejmowania wyzwań i przejmowania kontroli nad bieżącymi wydarzeniami (Rybicka, 2009 : 287).

Ostatnią z trzech rozpatrywanych składowych triady temporalnej jest przyszłość. Nastawienie przyszłościowe
jest bardzo charakterystyczne dla ludzi cechujących się nastawieniem zadaniowym, stawiających sobie szeroko pojmowane cele (krótko- i dalekosiężne). Osoby takie odznaczają się poczuciem nadziei na przyszłość, chęcią
do podejmowania wyzwań oraz przeświadczeniem, że to, czego pragną, ma duże prawdopodobieństwo spełnienia. Wierzą również, we własne siły oraz w to, że poradzą sobie z przeciwnościami losu (Włodarczyk, 2014: 6). Ostatnia
z przedstawianych w niniejszej pracy orientacji czasowych to transcendentalna perspektywa postrzegania przyszłości charakteryzująca się skupieniem na „życiu po śmierci”, dbaniem o dobra duchowe oraz skupieniem
na niematerialnych aspektach życia doczesnego. Taka orientacja często przyjmowana zostaje przez osoby starsze i/lub schorowane, dla których przyszłość może wydawać się niepewna, które zdają sobie sprawę z czasu,
który już przeminął oraz porównywalnie krótkiego okresu życia przed nimi.

Orientacja czasowa jest swoistym nawykiem myślowym (Boyd, Zimbardo, 2013: 4), uproszczeniem poznawczym, dzięki któremu jednostka nie jest zmuszana do ciągłego, zaawansowanego analizowania każdej sytuacji w celu podejmowania wyborów i decyzji. Pomimo swoich możliwych negatywnych skutków jest więc funkcją wielkiej wagi dla funkcjonowania jednostki. Orientacja ta przy odpowiedniej świadomości własnego działania staje się plastyczna, możliwa do przepracowania i zmiany na bardziej odpowiednią. Zmienia się ona również pod wpływem rozmaitych czynników, takich jak okres życia, znaczące wydarzenia w życiu jednostki i bliskich jej osób, cech osobowościowych
i in.

Badania własne

Narzędzia

Analizując powyższe dane teoretyczne dotyczące pięciu różnych perspektyw postrzegania czasu założono, że być może istnieje związek pomiędzy nastawieniem wobec przeszłości, sposobu myślenia o czasie teraźniejszym oraz przyszłym a chęcią spędzania swojego czasu wolnego z rodziną. Do badania perspektywy postrzegania czasu wykorzystano kwestionariusz Zimbardo i Boyd (2013), natomiast do badania chęci spędzania czasu wolnego
z rodziną wykorzystano własny 17-itemowy kwestionariusz, gdzie osoba badana określała w jakim stopniu zgadza
się bądź nie zgadza z podanymi stwierdzeniami (wyniki oznaczano na 5-stopniowej skali Likerta).

Zostały postawione następujące hipotezy:

1. Istnieje związek pomiędzy wynikami na skali przeszłej negatywnej perspektywy postrzegania czasu a wynikami
na skali chęci spędzania czasu wolnego z rodziną.

2. Istnieje związek pomiędzy wynikami na skali przeszłej pozytywnej perspektywy postrzegania czasu a wynikami
na skali chęci spędzania czasu wolnego z rodziną.

3. Istnieje związek pomiędzy wynikami na skali teraźniejszej hedonistycznej perspektywy postrzegania czasu
a wynikami na skali chęci spędzania czasu wolnego z rodziną.

4. Istnieje związek pomiędzy wynikami na skali teraźniejszej fatalistycznej perspektywy postrzegania czasu
a wynikami na skali chęci spędzania czasu wolnego z rodziną.

5. Istnieje związek pomiędzy wynikami na skali przyszłej perspektywy postrzegania czasu a wynikami na skali chęci spędzania czasu wolnego z rodziną.

Osoby badane

W badaniu wzięło udział 45 osób, 32 kobiety i 13 mężczyzn w wieku od 18 do 56 lat. Średnia wieku wynosiła 27,22 lat. Wśród osób badanych było 10 osób w związku małżeńskim, 9 osób w związku nieformalnym, 26 singli. W grupie osób badanych było 6 osób posiadających dzieci.

Wyniki

Przeprowadzono badanie korelacji pomiędzy sumą wyników na każdej z pięciu podskali a wynikiem
w kwestionariuszu mierzącym chęć spędzania czasu wolnego z rodziną. W wyniku analizy danych stwierdzono brak korelacji pomiędzy wynikami na poszczególnych podskalach perspektywy czasowej a wynikami w kwestionariuszu badającym chęć spędzania czasu wolnego z rodziną. Tym samym nie potwierdzono żadnej z zakładanych hipotez.

Dyskusja i wnioski

W wyniku przeprowadzonych badań własnych stwierdzono, że nie ma żadnej zależności pomiędzy przyjmowaniem przeszłej negatywnej, przeszłej pozytywnej, teraźniejszej fatalistycznej, teraźniejszej hedonistycznej ani też przyszłej perspektywy a chęcią spędzania czasu wolnego z rodziną. Z przeprowadzonych zatem badań wynika, że dla chęci spędzania czasu wolnego nie ma nasz stosunek do przeszłości, nasze nastawienie do teraźniejszości ani też wobec przyszłości. Być może inne zmienne takie jak wyznawane wartości, cechy osobowości, styl przywiązania czy satysfakcja z małżeństwa mają większe znaczenie dla tego, czy chcemy dzielić wolne chwile z najbliższymi, czy też wolimy spędzać je w gronie znajomych lub samotnie. Jest to kierunek proponowany dla dalszych badań nad czasem wolnym i różnymi stylami spędzania go. Być może w dalszej perspektywie badań uda określić się zmienne, które są silnie związane z chęcią spędzania czasu wolnego z bliskimi. Gdyby udało się takie zmienne znaleźć oraz oznaczyć kierunek omawianego związku można by lepiej zrozumieć przyczyny tego, że coraz mniej rodzin spędza wolny czas razem oraz zapobiegać temu zjawisku, które nie jest korzystne dla rozwoju dzieci ani budowania więzi w rodzinie.

Bibliografia

Bańka, A. (2010). Typy tożsamości wczesnej dorosłości z perspektywy orientacji czasowej preferowanych stylów życia. Poznań: Instytut Psychologii Uniwersytet im. Adama Mickiewicza.

Bąkowicz, M., Katnis, E. (2015). Aktywność rekreacyjna podejmowana w rodzinie w czas wolnym. Nauczyciel
i Szkoła
, 201; 57(1), str. 120-130.

Dąbrowski, Z. (1966). Czas wolny dzieci i młodzieży, Wydawnictwo PZWS, s. 16.

Gutkowska, K., Kwieciński, P. (2016). Wartości życiowe młodych Polaków aktywnych zawodowo o stabilnej sytuacji finansowej. Handel Wewnętrzny, 1(360) str. 250-265.

Holman, E., A., Mogle, J., A., Scott, S., B., Silver, R., C. (2016). Adversity, Time, and Well-Being: A Longitudinal Analysis of Time Perspective in Adulthood. Psychology and Aging, 31(6), 640-651.

Orłowska, M. (2007). Przymus bezczynności, Warszawa: Wydawnictwo PWN.

Pięta, J. (2014). Pedagogika czasu wolnego. Warszawa: Wydawnictwo Frel.

Rybicka, K. (2009). Dydaktyczne tendencje polskich nauczycieli mierzone w psychologicznej perspektywie postrzegania czasu (ZTPI). Poznań: Uniwersytet im. Adama Mickiewicza.

Stanek, L. (2011). Aktywność rekreacyjno-sportowa młodzieży akademickiej w czasie wolnym. W: Czas wolny. Refleksje, dylematy, perspektywy, Wydawnictwo Difin.

Włodarczyk, E. (2014). Czas jako wymiar i obszar ludzkich działań (perspektywa pedagogiczna). W: Pedagogika społeczna wobec zagrożeń człowieka i idei sprawiedliwości społecznej. Wydawnictwo Akademickie Żak.

Zimbardo, P., Boyd, J. (2013). Paradoks Czasu. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN.